Combatting Financial Exclusion of the Elderly in the Digital Age - A Regulatory Roadmap

Narodowe Centrum Nauki

Combatting Financial Exclusion of the Elderly in the Digital Age - A Regulatory Roadmap

Mapa drogowa regulacji ograniczających wykluczenie finansowe osób starszych w epoce cyfryzacji usług finansowych.

Projekt koncentruje się na rosnącym problemie wykluczenia finansowego osób starszych, w szczególności w kontekście szybko postępującej cyfryzacji usług finansowych. W miarę jak instytucje finansowe coraz częściej przenoszą swoje usługi do internetu, osoby starsze, które często mierzą się z wyzwaniami związanymi z kompetencjami cyfrowymi, obniżeniem zdolności poznawczych i dostępem do technologii, są narażone na marginalizację. Celem projektu jest zbadanie wpływu tej cyfrowej transformacji na zdolność osób starszych do korzystania z usług finansowych — takich jak dokonywanie płatności za towary i usługi — co ma kluczowe znaczenie dla ich niezależności i dobrostanu.

Projekt odpowiada na wyraźną lukę w aktualnym stanie badań. Większość istniejących prac dotyczących inkluzji finansowej traktuje konsumentów jako grupę jednorodną, nie uwzględniając specyficznych potrzeb różnych grup demograficznych, w szczególności osób starszych. Jest to problematyczne, ponieważ osoby starsze stoją przed unikalnymi wyzwaniami w korzystaniu z cyfrowych usług finansowych. Wyzwania te obejmują niższy poziom wiedzy finansowej, trudności w adaptacji do nowych technologii oraz nasilające się z wiekiem ograniczenia poznawcze. W rezultacie seniorzy są często wykluczani z dostępu do podstawowych usług finansowych, co podważa ich zdolność do samodzielnego życia i pełnego uczestnictwa w społeczeństwie.

Dotychczasowe badania prawne nad inkluzją finansową koncentrują się na konsumentach już zaangażowanych cyfrowo, pomijając tych, którzy są wykluczani wbrew swojej woli z powodu barier takich jak brak kompetencji cyfrowych lub brak dostępu do technologii. Co więcej, potrzebne jest bardziej interdyscyplinarne podejście łączące perspektywy prawne, socjologiczne i ekonomiczne, by lepiej zrozumieć implikacje wykluczenia cyfrowego. Projekt wypełnia tę lukę, skupiając się szczególnie na osobach starszych i proponując reformy prawne, które zapewnią ich włączenie do cyfrowego ekosystemu finansowego.

Ostatecznym celem projektu jest opracowanie mapy drogowej regulacji, która pomoże zapewnić, że osoby starsze nie zostaną pominięte w tej transformacji. Mapa ta obejmie prawne, ekonomiczne i społeczne aspekty wykluczenia cyfrowego, proponując konkretne ramy regulacyjne, które mogą pomóc w przeciwdziałaniu wykluczeniu finansowemu i promowaniu inkluzywności w sektorze finansowym. Oceni potencjał interwencji prawa publicznego i prywatnego, koncentrując się na tym, jak regulacje mogą być zaprojektowane, by chronić konsumentów wrażliwych — w szczególności osoby starsze, które trudniej dostosowują się do cyfrowych usług finansowych.

Badania opierają się na ustaleniach empirycznych podkreślających podatność populacji osób starszych na wykluczenie finansowe ze względu na niższy poziom kompetencji cyfrowych, ograniczenia poznawcze i brak dostępu do technologii. Głównym celem badawczym jest ustalenie, w jaki sposób ramy prawne i regulacyjne mogą zostać zreformowane lub zaprojektowane, aby zapewnić inkluzję finansową osób starszych. Projekt obejmuje wiele dyscyplin, w tym prawo, socjologię i ekonomię polityczną, a także porównawcze studium systemów prawnych w różnych krajach, takich jak USA, państwa członkowskie UE oraz Wielka Brytania. Podejście porównawcze pozwoli ukazać globalny wymiar tego zagadnienia.

Etapy realizacji

Projekt ma strukturę pięciu strumieni prac realizowanych w okresie 36 miesięcy. Pierwsza faza koncentruje się na badaniach empirycznych — jakościowych wywiadach z seniorami w różnych regionach Polski. Wywiady te dostarczą cennych informacji o realnych doświadczeniach osób starszych mierzących się z barierami w dostępie do cyfrowych usług finansowych. Dane empiryczne będą zbierane poprzez pogłębione wywiady w środowiskach miejskich i wiejskich, zapewniając szeroką reprezentację demograficzną.

W drugiej fazie projekt przejdzie do badań nieempirycznych — analizy ram prawnych regulujących usługi finansowe w kilku jurysdykcjach, w tym USA, UE oraz kluczowych państwach członkowskich, takich jak Polska, Francja i Niemcy. Analiza prawna będzie prowadzona z wykorzystaniem klasycznych metod nauki prawa — dogmatycznej i prawnoporównawczej — w celu identyfikacji luk i możliwości reformy. Wyniki badań empirycznych zostaną wykorzystane do zasilenia tej analizy oraz weryfikacji głównych hipotez projektu odnoszących się do konieczności opracowania ram regulacyjnych przeciwdziałających wykluczeniu finansowemu osób starszych.

Zaplanowane działania

W trakcie projektu zaplanowano kilka kluczowych wydarzeń wspierających realizację zadań badawczych — empirycznych i nieempirycznych. W fazie 1 zespół projektowy przeprowadzi wywiady z seniorami w czterech lokalizacjach w dwóch regionach Polski. Lokalizacje te obejmą zróżnicowanie: duże miasta, miasta średniej wielkości, małe miejscowości oraz wsie, aby uchwycić różnorodność doświadczeń populacji osób starszych.

Dodatkowo projekt zakłada liczne pobyty badawcze w renomowanych ośrodkach akademickich, umożliwiające pogłębioną analizę prawną oraz konsultacje z innymi badaczami. Pobyty te będą okazją do prezentacji wstępnych wyników i wymiany ze światowymi ekspertami w tej dziedzinie.

Publikacje projektu

W ramach projektu powstanie znacząca liczba prestiżowych publikacji naukowych, które wniosą wkład zarówno do nauki prawa, jak i do dorobku interdyscyplinarnego.

Anne-Marie Weber, Weronika Herbet-Homenda, Helena Kordasiewicz, Unveiling Digital Exclusion Among the Elderly: Gaps in Knowledge and Methodology, [w:] D. Damar-Blanken, M. Kelly-Louw (red.), Financial Inclusion Law and Over-Indebtedness, Routledge 2025, s. 27–44.

Wystąpienia konferencyjne

W trakcie realizacji projektu zespół badawczy prezentuje wyniki na różnych konferencjach akademickich, zapewniając ich szeroką dystrybucję oraz uzyskanie informacji zwrotnej od środowiska naukowego. Wyniki badań zostaną przedstawione co najmniej na pięciu istotnych konferencjach w Polsce, by włączyć w dyskusję krajowe środowisko akademickie i decydentów. Ustalenia będą również prezentowane podczas warsztatów i dyskusji okrągłego stołu organizowanych przez wiodące ośrodki akademickie, co stworzy kolejne okazje do konsultacji i współpracy.

01
1st European Conference of the International Association of Consumer Law (IACL), Girton College, University of Cambridge, 16–17.09.2024
W ramach panelu „Over-Inclusion, Under-Protection and Targeting – Responses to Discrimination, Inequality and Exclusion in Financial Services” Weronika Herbet-Homenda przedstawiła referat „Consumer Vulnerability in Financial Markets: Special Protection of the Elderly”, przygotowany wspólnie z Anne-Marie Weber. Zarówno prezentacja, jak i późniejsza dyskusja koncentrowały się na wyzwaniach związanych ze szczególną podatnością seniorów na rynkach finansowych oraz na różnych powiązanych z nią ryzykach, a także na obowiązkach informacyjnych jako przykładowym remedium użytecznym w przeciwdziałaniu wykluczeniu rynkowemu.
02
3rd Max Planck Law Group, Berlin, 8 października 2024
8 października 2024 r. dr Anne-Marie Weber i Weronika Herbet-Homenda zaprezentowały referat „Equal access to the financial markets in the digital age: contextualizing the vulnerability of senior consumers” podczas 3rd Max Planck European Law Group w Berlinie.
03
II International Conference on Business Law, 4 kwietnia 2025
W ramach panelu studencko-doktoranckiego „Sustainability” Hanna Salera przedstawiła referat zatytułowany „Leave No-One Behind: Fostering Financial Inclusion of the Elderly in Light of the SDGs.” Wystąpienie analizowało wyzwania związane z wykluczeniem finansowym osób starszych oraz potrzebę uwzględnienia ich w politykach zrównoważonego rozwoju, zgodnie z Agendą 2030 oraz Celami Zrównoważonego Rozwoju (SDGs). Prezentacja, a także towarzysząca jej dyskusja, dotyczyły m.in. roli instytucji finansowych w przeciwdziałaniu wykluczeniu, mechanizmów wspierających inkluzywność oraz potrzeby dostosowania usług finansowych do specyficznych potrzeb seniorów.
04
IX Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Protection and Security in the Financial Market”, 22 maja 2025
22 maja 2025 r. dr Anne-Marie Weber wygłosiła referat zatytułowany „Covering financial institutions with public policy on financial education - a gap in the National Financial Education Strategy for Poland?” podczas IX Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Protection and Security in the Financial Market”, organizowanej na Uniwersytecie Łódzkim we współpracy z Uniwersytetem Ekonomicznym we Wrocławiu.
Wystąpienie odbyło się w ramach Sesji I i dotyczyło istotnej luki w polityce dotyczącej uwzględnienia instytucji finansowych w polskiej publicznej strategii edukacji finansowej. Analiza koncentrowała się na potrzebie skoordynowanych działań regulacyjnych zwiększających zaangażowanie instytucji w budowanie wiedzy finansowej i ochronę konsumentów.
Konferencja zgromadziła ekspertów z kilkunastu krajów, oferując równoległe sesje w językach polskim i angielskim. Tematy obejmowały m.in. zapobieganie oszustwom, AI w usługach finansowych, zrównoważone finanse, politykę ESG oraz rolę banków centralnych.
05
II Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Finance and New Technologies – Legal and Economic Aspects”, 23 maja 2025
23 maja 2025 r. Weronika Herbet-Homenda wygłosiła prezentację zatytułowaną „Risk of financial exclusion of the elderly in the digital age and the protection of vulnerable consumers” podczas II Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Finance and New Technologies – Legal and Economic Aspects”, organizowanej w formule hybrydowej w Opolu.
Wystąpienie wpisało się w Panel III: New Technologies in Banking. Prezentacja dotyczyła rosnącego ryzyka wykluczenia finansowego, z jakim mierzą się starsi konsumenci w erze cyfrowej transformacji, oraz analizowała mechanizmy prawne służące ochronie wrażliwych klientów na rynku usług finansowych.
Konferencja zgromadziła ekspertów ze środowisk akademickich i zawodowych z całej Europy, oferując platformę dyskusji na styku finansów, prawa i nowych technologii. Wkład Weroniki Herbet-Homendy podkreślił znaczenie inkluzywnej polityki i podejść regulacyjnych w obliczu szybkiej cyfryzacji sektora bankowego.
06
2025 Global Forum for Financial Consumers (GFFC), 22–23 sierpnia 2025, Sungkyunkwan University, Seul, Republika Korei
Dr Anne-Marie Weber przedstawiła referat zatytułowany: „Bridging or Widening the Digital Divide? The Digital Euro and Financial Inclusivity.”
07
III Międzynarodowa Konferencja Naukowa „Finance and New Technologies – Legal and Economic Aspects”, 15 maja 2026
15 maja 2026 r. dwoje członków zespołu wzięło udział w II Międzynarodowej Konferencji Naukowej „Finance and New Technologies – Legal and Economic Aspects”, organizowanej w formule hybrydowej w Opolu. Podczas pierwszego panelu, poświęconego globalnym i transgranicznym wyzwaniom FinTech, dr Robert Rybski wygłosił prezentację zatytułowaną „Human Rights Approach Towards Exclusion of the Elderly in Modern Digitalized Finance”. Weronika Herbet-Homenda przedstawiła referat „How can the law protect older people from financial exclusion? A case study from the UK.” w panelu dotyczącym zrównoważonych finansów i przyszłości rynków finansowych.
08
EU Savings and Investments Union: A Key to Further Integration of the EU Banking and Capital Markets System?, 27–29 maja 2026
Dr Anne-Marie wygłosiła referat zatytułowany „EU Retail and Investment Strategy and EU Financial Literacy Strategy” podczas konferencji „EU Savings and Investments Union: A Key to Further Integration of the EU Banking and Capital Markets System?”, która odbyła się 27–29 maja 2026 r. Prezentacja omówiła najnowsze zmiany w prawie UE, otwierając akademicką dyskusję o roli sektora finansowego oraz granicach ograniczonych, podażowych interwencji regulacyjnych połączonych z miękkim zarządzaniem edukacyjnym.

Zespół projektu

Kierowniczka projektu
dr Anne-Marie Weber LL.M. (Berkeley)
Anne-Marie Weber jest adiunktem w Katedrze Prawa Handlowego Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie obroniła rozprawę doktorską nagrodzoną następnie przez Przewodniczącego Komisji Nadzoru Finansowego w konkursie na najlepszą pracę doktorską z zakresu rynku finansowego i opublikowaną jako monografia pt. „Wpływ instytucji prawnych rynku kapitałowego na efektywność spółek Skarbu Państwa”. Absolwentka studiów magisterskich (LL.M.) na Berkeley School of Law. Wykłada prawo spółek i prawo rynku finansowego oraz jest wykładowczynią Szkoły Prawa Niemieckiego działającej przy Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego. Dr Anne-Marie Weber jest częstym Visiting Scholar w Instytucie Maxa Plancka Prawa Porównawczego i Międzynarodowego Prawa Prywatnego w Hamburgu. Pełniła również funkcję Visiting Professor na Berkeley School of Law oraz Uniwersytecie w Moguncji. Otrzymała szereg stypendiów i grantów badawczych, m.in. od rządu francuskiego (Campus France), Max Planck Gesellschaft oraz Narodowego Centrum Nauki. Jej rozprawa habilitacyjna, obecnie w przygotowaniu, dotyczy zagadnienia wdrażania i egzekwowania celów polityki klimatycznej za pomocą instytucji prawa prywatnego, przede wszystkim prawa spółek.
dr Robert Rybski
Robert Rybski jest adiunktem na Wydziale Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie pełni również funkcję dyrektora programu „Sustainable Finance – Podyplomowe Studia Prawa i Finansów” oraz opiekuna Koła Naukowego Prawa Ochrony Środowiska. W 2018 r. obronił rozprawę doktorską poświęconą energetyce jądrowej w Niemczech na styku niemieckiego prawa konstytucyjnego, prawa energetycznego i prawa ochrony środowiska. Jest absolwentem prawa Uniwersytetu Warszawskiego, studiów LL.M. na Humboldt-Universität zu Berlin, Sustainable Finance Executive Programme na Uniwersytecie w Oksfordzie oraz International School in Nuclear Law na Uniwersytecie w Montpellier. Dr Rybski wykłada zrównoważone finanse, prawo konstytucyjne oraz nowe technologie. Wywodząc się ze środowiska społeczeństwa obywatelskiego, pracował w Biurze Rzecznika Praw Obywatelskich, Ludwig Boltzmann Institute of Human Rights, Fundacji ClientEarth Polska oraz Helsińskiej Fundacji Praw Człowieka. Przez 9 lat pełnił funkcję Eksperta w Departamencie Infrastruktury i Obrotu Komisji Nadzoru Finansowego (KNF), gdzie był również polskim Delegated National Expert w EU Commodity Derivatives Task Force (CDTF) przy European Securities and Markets Authority (ESMA) oraz w 7. Komitecie IOSCO ds. instrumentów pochodnych.
dr Paweł Maranowski
Paweł Maranowski jest socjologiem, wykładowcą Uniwersytetu Civitas, Głównym Ekspertem ds. Badań i Analiz w Instytucie Badań Edukacyjnych – Państwowym Instytucie Badawczym oraz członkiem zespołu prowadzącego krajowe badanie PISA 2025 w Polsce. W latach 2019–2025 pełnił funkcję Prorektora ds. studenckich w Collegium Civitas; od bieżącego roku związany z Wydziałem Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego, gdzie jako ekspert ds. metodologii badań uczestniczy w zespołach realizujących projekty „International Sanctions Evasion through Central Bank Digital Currencies” oraz „Combatting Financial Exclusion of the Elderly in the Digital Age – A Regulatory Roadmap”. Jego zainteresowania naukowe koncentrują się na socjologii polityki, socjologii prawa, psychologii politycznej, a zwłaszcza na metodologii badań społecznych, badaniach sondażowych oraz analizie danych ilościowych i jakościowych. Wybrane publikacje: Elita sądownictwa w III RP na początku procesu przemiany i destabilizacji, 2022; Worldview Polarization of Polish Society and Social Classes and Strata (z A. Przestalskim i P. Ruszkowskim), 2020; Społeczne światy rządowej elity administracyjnej, 2016; Rola innowacji społecznych w polskich uczelniach, 2016; Elity administracyjne państwa w procesach stanowienia prawa, 2015.
Weronika Herbet-Homenda
Weronika Herbet-Homenda jest doktorantką w Katedrze Prawa Handlowego Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Warszawskiego; associate w BWHS Wojciechowski Springer i Wspólnicy sp.k. Specjalizuje się w prawie konkurencji, ochronie konsumentów oraz prawie spółek, koncentrując swoje badania na zagadnieniach z pogranicza tych obszarów, w tym odpowiedzialności antymonopolowej w grupach kapitałowych oraz ochronie konsumentów na rynkach cyfrowych.
Hanna Salera
Hanna Salera jest studentką trzeciego roku prawa na Uniwersytecie Opolskim, gdzie ukończyła również studia licencjackie na kierunku Business Service. Aktywnie zaangażowana w działalność naukową — pełni funkcję Prezesa Studenckiego Koła Naukowego poświęconego rynkom finansowym. Obecnie pracuje jako Legal Assistant w GP Legal & Partners Kancelaria Radców Prawnych, gdzie zdobywa praktyczne doświadczenie w dziedzinie prawa. Jej główne obszary zainteresowań to prawo rynku kapitałowego, prawo medyczne oraz prawo biznesu.
Tymoteusz O’Neill
Tymoteusz O’Neill jest niedawnym absolwentem prawa Uniwersytetu Warszawskiego. Od stycznia do maja 2025 r. pełnił funkcję Przedstawiciela ONZ International Federation for Family Development w Nowym Jorku. W tym okresie rozwinął zainteresowania prawami osób starszych i poświęcił pracę magisterską ochronie praw osób starszych w prawie międzynarodowym. Pełnił także funkcję Prezesa Koła Naukowego Colloquium Legale; publikował artykuły z zakresu prawa antymonopolowego i prawa rolnego. Jego zainteresowania obejmują prawa człowieka, prawo konstytucyjne oraz prawo administracyjne.
Iga Kupiec
Iga Kupiec jest studentką trzeciego roku studiów licencjackich na kierunku socjologia ze specjalnością kryminologia na Uniwersytecie Civitas w Warszawie. Aktywnie działa w Studenckim Kole Naukowym Socjologii, gdzie pełni funkcję Wiceprezeski, oraz w Studenckim Kole Naukowym Kryminologii Crimen, którego jest Prezeską. W ramach Koła Naukowego Socjologii brała udział w kampanii społecznej „Stop Znieczulicy na Ulicy”, dla której współtworzyła treści edukacyjne wyjaśniające zjawiska związane z tematyką kampanii z perspektywy socjologicznej. Jej główne zainteresowania naukowe obejmują stratyfikację społeczną oraz socjologię dewiacji i kontroli społecznej.