Niewidzialna ręka spadkodawcy. Fundacja prywatna jako narzędzie wielopokoleniowego decydowania o losach majątku po śmierci
Prawo spadkowe tradycyjnie reguluje zasady, na jakich majątek jednej osoby (spadkodawcy) przechodzi na inną lub inne (spadkobiercę lub spadkobierców) wraz ze śmiercią tej pierwszej. Od czasów starożytnego Rzymu tradycją jest – obok dziedziczenia ustawowego – możliwość określenia przez spadkodawcę za życia, kto stanie się jego spadkobiercą. To wskazanie spadkobiercy odbywa się przede wszystkim w testamencie. Jednak sporządzenie testamentu to instrument, którym ukształtować można los majątku po śmierci tylko na jedno pokolenie (na rzecz konkretnej osoby lub osób żyjących lub istniejących w chwili otwarcia spadku). Jeśli spadkodawca zmarł, a jego majątek został nabyty przez osoby, jakie wskazał wcześniej w swoim testamencie, to one, czyli spadkobiercy, stają się właścicielami i dysponentami nabytych w ten sposób składników majątku i to wyłącznie one mogą zdecydować, co stanie się z tymi składnikami za ich życia (np. zawierając z wybraną osobą umowę sprzedaży) i po ich śmierci (np. sporządzając własny testament). Pierwotny spadkodawca miewa ograniczoną możliwość wymuszenia swojej woli na własnym spadkobiercy, jednak prawie nigdy nie może wywierać takiego wpływu na kolejne „pokolenia” następców prawnych.
Przedmiotem projektu jest właśnie jedno z narzędzi pozwalających na długoterminowy wpływ na losy własnego majątku, jakim jest fundacja prywatna (zwana też niekiedy fundacją rodzinną). Tradycyjnie fundacja to osoba prawna (sztuczny, „fikcyjny” podmiot prawa niezależny od życia konkretnych osób fizycznych), która ma określony przez fundatora i realizowany przez władze fundacji pożyteczny publicznie cel (np. walka z niedożywieniem dzieci czy wspieranie zagrożonego wymarciem gatunku zwierząt). Fundacja prywatna tym różni się od tradycyjnej, publicznej, że jej cel może być „prywatny”, kształtowany swobodnie przez fundatora, bez bezpośredniej korzyści dla ogółu społeczeństwa (np. regularne składanie kwiatów na grobie fundatora). Prawo polskie jak dotychczas nie przewidywało istnienia fundacji prywatnych (można było tworzyć jedynie fundacje „publiczne”), ale w 2023 r. uchwalona została ustawa o fundacjach rodzinnych. Dzięki niej omawiane zagadnienie stało się więc bezpośrednio aktualne także w Polsce.
Głównym celem naukowym projektu jest zbadanie, w jaki sposób fundacja prywatna może skutecznie służyć jako narzędzie do wielopokoleniowego decydowania o losach majątku. Szansę na odpowiedź na to pytanie daje perspektywa prawnoporównawcza. Fundacja prywatna istnieje bowiem w innych niż polski systemach prawnych, m.in. w Austrii, Liechtensteinie, Niemczech i Szwajcarii. Właśnie te cztery regulacje zostaną przebadane w ramach projektu badawczego. Są one, z jednej strony, bliskie sobie nawzajem (należą do germańskiego nurtu tzw. kontynentalnej tradycji prawnej), a z drugiej – w zakresie fundacji prywatnych wykazują charakterystyczne różnice. Tylko w Niemczech regulacja fundacji publicznych i prywatnych jest wspólna (fundacja może mieć tam cel zarówno publiczny, jak i prywatny), w pozostałych trzech krajach fundacje prywatne (Privatstiftungen, Familienstiftungen) uregulowane zostały samodzielnie. Z kolei podczas gdy w Niemczech i Szwajcarii dopuszczalność prywatnego celu fundacji ma długą tradycję (choć w Szwajcarii od dziesięcioleci możliwość ta jest zawężona), w Austrii i Liechtensteinie odpowiednie przepisy zostały wprowadzone dopiero w ostatnich dekadach. Zespół badawczy planuje w ramach realizacji projektu wyjazdy do krajów, których regulacje stanowić będą przedmiot badań, w celu zebrania literatury i konsultacji z ekspertami z zakresu poszczególnych systemów prawnych.
Problemy prawne, które będą poddane analizie porównawczej, zostaną uporządkowane w „cykl życia” fundacji, a więc zagadnienia związane z zakładaniem („narodzinami”) fundacji, jej funkcjonowaniem („życie”) oraz ewentualną likwidacją („śmierć”).
Poza pogłębieniem zrozumienia, czym jest fundacja prywatna oraz co oznacza „wielopokoleniowe planowanie majątku” (i jak można je uregulować), projekt ma na celu udzielenie odpowiedzi na pytania, w jaki dokładnie sposób fundacje prywatne mogą służyć do wielopokoleniowego planowania majątku oraz w jaki sposób fundacja prywatna różni się od innych instrumentów prawnych mogących służyć wielopokoleniowemu planowaniu majątkowego następstwa prawnego – a w jakim zakresie jest do nich podobna. Będą one stanowiły dla projektu szersze tło porównawcze. Chodzi o instytucje takie jak np. anglosaski trust, wywodzący się ze starożytnego Rzymu fideikomis czy istniejąca niegdyś w prawie polskim ordynacja. Takie ujęcie może dostarczyć narzędzi do ewaluacji proponowanej w Polsce lub gdziekolwiek indziej regulacji fundacji prywatnej nie tylko na tle innych ustawodawstw przewidujących taki instrument prawny (a więc do uzyskania odpowiedzi na pytanie, czy proponowana regulacja fundacji prywatnej wykorzystuje wzorce odpowiednie do zamierzonych celów), ale też innych instytucji służących wielopokoleniowemu decydowaniu o losach majątku na wypadek śmierci (czyli do uzyskania odpowiedzi na pytanie, czy wybór właśnie fundacji prywatnej spośród innych możliwych instrumentów jest uzasadniony).
Projekt finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu OPUS 21 (2021/41/B/HS5/00857). Zapraszamy na stronę internetową projektu prowadzoną w języku polskim i angielskim.
Quo Vadis prawo spółek? Nowoczesne instytucje prawa spółek kapitałowych przez pryzmat regulacji prostej spółki akcyjnej
Ta panta rhei kai ouden menei – tak twierdził Heraklit. Choć Heraklit, wypowiadając te słowa ponad 2,5 tys. lat temu, z pewnością nie miał na myśli spółek handlowych, tym niemniej ta obserwacja idealnie oddaje również dynamikę przeobrażeń stosunków gospodarczych. O ile jednak instytucje pomagające realizować działalność gospodarczą ciągle się zmieniają, o tyle istota tych stosunków pozostaje taka sama.
Choć uniwersalne cechy spółek kapitałowych, takie jak osobowość prawna, ograniczona odpowiedzialność wspólników, zbywalność akcji i przekazanie przez inwestorów bieżącego zarządzania i nadzoru nad spółką powołanym przez nich funkcjonariuszom pozostają niezmienne na przestrzeni lat, w dobie dynamicznie zmieniającego się świata konieczne staje się także uwzględnienie potrzeb przedsiębiorców działających w dynamicznie rozwijających się sektorach gospodarki. Dlatego też – wobec rosnących wymagań konkurencji regulacyjnej – wprowadzenie nowych instytucji prawa spółek, lub wręcz nowych form prowadzenia działalności gospodarczej, staje się naglącą potrzebą.
Podążając za międzynarodowymi trendami legislacyjnymi, również polski ustawodawca zdecydował się na wprowadzenie nowej formy prowadzenia działalności gospodarczej – prostej spółki akcyjnej (dalej: P.S.A.). Przepisy dotyczące tej formy działalności wprowadzają także cztery daleko idące zmiany w dotychczasowych instytucjach polskiego prawa spółek.
Po pierwsze, polski ustawodawca wprowadził do kodeksu spółek handlowych nowy typ organu – monistyczną Radę Dyrektorów (zamiast dotychczasowego zarządu i rady nadzorczej). Po drugie, rozszerzył zakres odpowiedzialności cywilnej członków organów uzależniając ją od przestrzegania obowiązków lojalności i staranności. Po trzecie, zerwał z traktowaniem akcji jako części kapitału zakładowego i zniósł ustawowe limity uprzywilejowania akcji. Po czwarte, umożliwił rozpoczęcie działalności gospodarczej w formie spółki kapitałowej poprzez wniesienie do spółki 1 złotego (zamiast wcześniejszych 5.000).
Prowadzony przez prof. dr hab. Konrada Osajdę zespół badawczy, którego członkami są mgr Krzysztof Grzegorczyk, mgr Mateusz Janicki, mgr Anna Matsieyuskaya, mgr Paweł Słup, ma na celu dokonanie analizy nowych instytucji. Analiza ta będzie prowadzona nie tylko z punktu widzenia wchodzącej w życie regulacji P.S.A., lecz przede wszystkim w oparciu o ugruntowane konstrukcje istniejące w innych porządkach prawnych (prawo amerykańskie, angielskie, niemieckie, francuskie). Takie przedstawienie badanej problematyki ma na celu podkreślenie zalet i wad oraz efektywności przyjętych za granicą rozwiązań na podstawie wieloletnich doświadczeń w ich stosowaniu.
W ten sposób zespół z jednej strony przeprowadzi badania dotyczące poszczególnych modeli i konstrukcji prawnych aktualnych w zagranicznych porządkach prawnych, z drugiej zaś – uwypukli odmienności wynikające z polskiej regulacji na tle międzynarodowym. Takie wielopłaszczyznowe podejście do badanych zagadnień pozwoli zrozumieć teoretyczne podłoże omawianych instytucji oraz ich praktyczne konsekwencje oraz odpowiedzieć na pytanie, w jakim kierunku zmierza polskie i międzynarodowe prawo spółek.
Projekt finansowany ze środków Narodowego Centrum Nauki w ramach konkursu OPUS 19 (2020/37/B/HS5/02683)
Source content authored in Polish; reproduced verbatim from the Faculty's directory.
